วันมาฆบูชา ถือเป็นวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 3 ของทุกปี โดยคำว่า “มาฆะ” หมายถึง เดือน 3 ตามปฏิทินอินเดียโบราณ ส่วนคำว่า “บูชา” หมายถึง การสักการะบูชา จึงรวมความได้ว่าเป็นวันที่พุทธศาสนิกชนร่วมกันบำเพ็ญกุศลเพื่อถวายเป็นพุทธบูชาในวันเพ็ญเดือนสาม
สำหรับการกำหนดวันมาฆบูชาตามปฏิทินจันทรคติไทย จะตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 3 แต่ในปีที่มีเดือนอธิกมาส หรือมีเดือน 8 สองครั้ง วันมาฆบูชาจะเลื่อนไปตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 4 ซึ่งโดยมากจะอยู่ในช่วงเดือนกุมภาพันธ์หรือมีนาคม
วันมาฆบูชามีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากเป็นวันที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง “โอวาทปาติโมกข์” แก่พระสงฆ์เป็นครั้งแรก ภายหลังการตรัสรู้ได้ 9 เดือน โดยหลักธรรมดังกล่าวถือเป็นหัวใจสำคัญของพระพุทธศาสนา มีใจความสรุปว่า “ละความชั่ว ประพฤติความดี และทำจิตใจให้บริสุทธิ์”
นอกจากนี้ วันมาฆบูชายังเป็นวันที่เกิดเหตุอัศจรรย์สำคัญพร้อมกัน 4 ประการ ได้แก่ เป็นวันเพ็ญเดือน 3 มีพระสงฆ์จำนวน 1,250 รูป มาประชุมพร้อมกันโดยมิได้นัดหมาย พระสงฆ์ทั้งหมดล้วนเป็นพระอรหันต์ผู้ทรงอภิญญา และต่างได้รับการอุปสมบทจากพระพุทธเจ้าโดยตรง เหตุการณ์นี้จึงถูกเรียกว่า “จาตุรงคสันนิบาต” ซึ่งหมายถึงการประชุมพร้อมด้วยองค์ประกอบ 4 ประการ
ในประเทศไทย การประกอบพิธีวันมาฆบูชาเริ่มขึ้นอย่างเป็นทางการในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 โดยมีพระราชพิธีภายในพระบรมมหาราชวัง และต่อมาได้แพร่หลายสู่ประชาชนทั่วประเทศ จนกลายเป็นวันสำคัญทางศาสนาและวันหยุดราชการ เพื่อเปิดโอกาสให้พุทธศาสนิกชนได้เข้าวัด ทำบุญ ฟังธรรม และปฏิบัติธรรม
หลักธรรมสำคัญที่นิยมยึดถือปฏิบัติในวันมาฆบูชา คือ “โอวาทปาติโมกข์” ซึ่งประกอบด้วยแนวทางสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ การละเว้นความชั่ว การประกอบความดี และการทำจิตใจให้ผ่องใส อันเป็นแนวทางในการดำเนินชีวิตอย่างถูกต้องและนำไปสู่ความสงบสุขทั้งต่อตนเองและสังคม
